સિંધુ જળ વિવાદ: પાકિસ્તાને ભારતને 4 પત્રો લખી પાણી માંગ્યું, ઓપરેશન સિંદૂર પછી એક પત્ર પણ મોકલ્યો

ભારતે સિંધુ જળ સંધિ પર રોક મૂક્યું, પાકિસ્તાન અશાંત

નવી દિલ્હી:1 કલાક પેહલા

પાકિસ્તાને અત્યાર સુધીમાં સિંધુ જળ સંધિની પુનઃસ્થાપના અંગે ભારતને ચાર પત્રો મોકલ્યા છે. NDTVએ સૂત્રને ટાંકીને જણાવ્યું છે કે આ ચાર પત્રોમાંથી એક ઓપરેશન સિંદૂર પછી મોકલવામાં આવ્યો હતો.

આ પત્રોને જળ શક્તિ મંત્રાલયને મોકલવામાં આવ્યા હતા, જે પછી ભારતના વિદેશ મંત્રાલયને મોકલી દેવામાં આવ્યા હતા. 22 એપ્રિલે પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલા બાદ ભારતે સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત કરી દીધી હતી. 1960માં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે એક કરાર પર હસ્તાક્ષર થયા હતા.

આ કરાર હેઠળ, ભારત સિંધુ જળ વ્યવસ્થાની 3 પૂર્વીય નદીઓના પાણીનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને બાકીની 3 પશ્ચિમી નદીઓના પાણી પર પાકિસ્તાનને અધિકાર આપવામાં આવ્યો હતો. હવે, જળ સંધિ સ્થગિત થવાને કારણે, પાકિસ્તાનમાં પાણીનું સંકટ ઉભું થવા લાગ્યું છે.

સિંધુ જળ સંધિ શું છે?

સિંધુ નદી પ્રણાલીમાં કુલ 6 નદીઓ છે – સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલજ. આ નદીઓની આસપાસના વિસ્તારોમાં 11.2 લાખ ચોરસ કિલોમીટર જમીન છે. આમાંથી 47% જમીન પાકિસ્તાનમાં, 39% ભારતમાં, 8% ચીનમાં અને 6% જમીન અફઘાનિસ્તાનમાં છે. આ સમગ્ર વિસ્તારમાં લગભગ 30 કરોડ લોકો રહે છે.

1947માં ભારત અને પાકિસ્તાનના વિભાજન પહેલાં, ભારતના પંજાબ અને પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંત વચ્ચે નદીના પાણીની વહેંચણી અંગે વિવાદ ઊભો થયો હતો. 1947માં, ભારત અને પાકિસ્તાનના ઇજનેરો વચ્ચે ‘સ્થગિત કરાર’ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ કરાર હેઠળ, પાકિસ્તાનને બે મુખ્ય નહેરોમાંથી પાણી મળતું રહ્યું. આ કરાર 31 માર્ચ 1948 સુધી ચાલ્યો.

1 એપ્રિલ 1948ના રોજ, જ્યારે કરાર અમલમાં ન રહ્યો, ત્યારે ભારતે બંને નહેરોનો પાણી પુરવઠો બંધ કરી દીધો. આના કારણે, પાકિસ્તાનના પંજાબ પ્રાંતમાં 17 લાખ એકર જમીન પરની ખેતી બરબાદ થઈ ગઈ. પુનઃવાટાઘાટો કરાયેલા કરારમાં, ભારત પાણી પૂરું પાડવા સંમત થયું.

આ પછી, 1951થી 1960 સુધી, વિશ્વ બેંકની મધ્યસ્થી હેઠળ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે પાણીની વહેંચણી પર વાટાઘાટો થઈ અને અંતે 19 સપ્ટેમ્બર 1960ના રોજ, કરાચીમાં ભારતના પીએમ નહેરુ અને પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ અયુબ ખાન વચ્ચે સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા. આને સિંધુ જળ સંધિ કહેવામાં આવે છે.

આ કરારના શરતોમાંથી ભારતે ક્યારેય ખસી પડવાનો નિર્ણય કર્યો હતો?

આ નિર્ણય પહેલગામમાં થયેલા આતંકવાદી હુમલાના એક દિવસ પછી, 23 એપ્રિલની સાંજે વિક્રમ મિશ્રીએ એક પત્રકાર પરિષદમાં જાહેર કર્યું હતું.

"સીસીએસે નિર્ણય લીધો કે 1960ની સિંધુ જળ સંધિ તાત્કાલિક અસરથી સ્થગિત કરવામાં આવશે જ્યાં સુધી પાકિસ્તાન વિશ્વસનીય અને અપરિવર્તનીય રીતે સરહદ પાર આતંકવાદને સમર્થન આપવાનું બંધ ન કરે."

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સિંધુ જળ સંધિ શું છે?

સિંધુ નદી પ્રણાલીમાં કુલ 6 નદીઓ છે – સિંધુ, ઝેલમ, ચિનાબ, રાવી, બિયાસ અને સતલજ. તેમના કિનારાનો વિસ્તાર લગભગ 11.2 લાખ ચોરસ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. આમાંથી 47% જમીન પાકિસ્તાનમાં, 39% જમીન ભારતમાં, 8% જમીન ચીનમાં અને 6% જમીન અફઘાનિસ્તાનમાં છે. આ બધા દેશોના લગભગ 30 કરોડ લોકો આ વિસ્તારોમાં રહે છે.

1947માં ભારત અને પાકિસ્તાનના ભાગલા પડ્યા તે પહેલાં પણ, ભારતના પંજાબ અને પાકિસ્તાનના સિંધ પ્રાંત વચ્ચે નદીના પાણીની વહેંચણી અંગે વિવાદ શરૂ થયો હતો. 1947માં, ભારત અને પાકિસ્તાનના ઇજનેરો વચ્ચે ‘સ્થગિત કરાર’ પર હસ્તાક્ષર થયા હતા. આ કરાર હેઠળ, પાકિસ્તાનને બે મુખ્ય નહેરોમાંથી પાણી મળતું રહ્યું. આ કરાર 31 માર્ચ 1948 સુધી ચાલ્યો.

શું ભારતે આ કરાર રદ કર્યો છે કે પછી તેને હાલ પૂરતો મુલતવી રાખ્યો છે?

આતંકવાદી હુમલા બાદ વિક્રમ મિશ્રીએ જાહેર કર્યું હતું કે,

JNUના પ્રોફેસર રાજન કુમાર કહે છે, ‘વિદેશ સચિવના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભારત હવે સિંધુ જળ સંધિથી અલગ થઈ ગયું છે અને તેની શરતોનું પાલન કરવા માટે બંધાયેલ નથી. જોકે, જમીન પર તેની કાર્યવાહી જોવામાં થોડો સમય લાગશે. હકીકતમાં, ડેમ, હાઇડ્રો પાવર પ્રોજેક્ટ્સ અથવા નદીઓના પાણીને રોકવા અથવા વાળવા માટે અન્ય કોઈપણ તૈયારી માટે માળખાગત સુવિધાઓ તૈયાર કરવી પડશે.’

રાજન કુમાર માને છે કે પાકિસ્તાનનું તંત્ર એવું છે કે તે આતંકવાદને રોકી શકતું નથી. રાજન કુમાર કહે છે,

"પાકિસ્તાનનો ભારતમાં આતંકવાદનો અંત લાવવાનો કે કોઈપણ પ્રકારના આતંકવાદી હુમલાને રોકવાનો કોઈ ઈરાદો નથી. ત્યાંની સિસ્ટમની વિચારસરણી સંપૂર્ણપણે ભારત વિરોધી છે. આ વાતાવરણમાં, તાજેતરના વર્ષોમાં ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંબંધોમાં સુધારો થવાની આશા ઓછી છે. તેનો અર્થ એ કે સિંધુ જળ સંધિ પર પણ કોઈ કરાર થશે નહીં."

શું ભારત પાસે સિંધુ જળ સંધિ હેઠળ પાકિસ્તાન જતું પાણી રોકવાની શક્તિ છે?

વાસ્તવમાં, સિંધુ જળ સંધિ એક કાયમી સંધિ છે. કોઈ એક દેશ તેને પોતાની મરજીથી રદ કરી શકતો નથી. ફક્ત બંને દેશો મળીને તેમાં કોઈપણ ફેરફાર કરી શકે છે.

જોકે, વ્યૂહરચના વિશ્લેષક બ્રહ્મા ચેલ્લાની કહે છે,

"વિયેના કન્વેન્શનના કાયદા સંધિઓની કલમ 62 હેઠળ, ભારત આ આધાર પર સંધિમાંથી ખસી શકે છે કે પાકિસ્તાન તેની વિરુદ્ધ આતંકવાદી જૂથોનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કોર્ટે એમ પણ કહ્યું છે કે જો હાલની પરિસ્થિતિઓમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે, તો કોઈપણ સંધિ રદ કરી શકાય છે."

માળખાગત સુવિધાનો મુદ્દો મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ બધી નદીઓ ભારતના ઉચ્ચ પ્રદેશોમાં છે. તે ભારતમાંથી વહે છે અને પાકિસ્તાનના વિસ્તારોમાં પહોંચે છે.

ભારતમાં પૂર્વીય નદીઓ પર 5 મોટા પ્રોજેક્ટ્સ છે, 3ની તૈયારીઓ ચાલી રહી છે:

ભારતે પૂર્વીય નદીઓ પર ભાખરા નાંગલ ડેમ, બિયાસ પર પોંગ ડેમ, રાવી અને હરિકે બેરેજ પર રણજીત સાગર ડેમ, ઇન્દિરા કેનાલ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ સ્થાપ્યા છે. આ બધા પ્રોજેક્ટ્સ કાર્યરત છે, જેના કારણે ભારત આ નદીઓના 3.3 કરોડ એકર ફૂટ પાણીમાંથી લગભગ 94% પાણીનો ઉપયોગ કરે છે.

2019માં ઉરી આતંકવાદી હુમલા પછી, ભારતે કહ્યું હતું કે તે આ નદીઓના પ્રવાહને વાળશે અને અહીંના 100% પાણીનો ઉપયોગ કરશે. આ પછી, રાવી પર શાહપુર કાંડી પ્રોજેક્ટ, સતલજ બિયાસ કેનાલ લિંક પ્રોજેક્ટ અને રાવીની ઉપનદી પર ‘ઉઝ ડેમ’ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. જો કે, આ પ્રોજેક્ટ્સ હજુ સંપૂર્ણ રીતે પૂર્ણ થયા નથી.

પશ્ચિમી નદીઓ પર ભારતના 2 પ્રોજેક્ટ કાર્યરત છે, 2 વધુ તૈયારીમાં છે:

પાકિસ્તાનની પશ્ચિમી નદીઓમાં, ભારતે ચેનાબ પર બાગલીહાર બંધ અને રાતલે પ્રોજેક્ટ, ચેનાબની બીજી ઉપનદી મારુસુદર પર પાકલ દુલ પ્રોજેક્ટ અને ઝેલમની ઉપનદી નીલમ પર કિશનગંગા પ્રોજેક્ટ શરૂ કર્યો છે. આમાંથી, બગલીહાર પ્રોજેક્ટ અને કિશનગંગા કાર્યરત છે.

સિંધુ જળ સંધિમાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર નીકળ્યા પછી, ભારત આ બંધો અને પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા પશ્ચિમી નદીઓમાંથી વધુને વધુ પાણીનો ઉપયોગ શરૂ કરી શકે છે. જોકે, બંધો બનાવીને અને તેમાં પાણી સંગ્રહ કરીને આ રાતોરાત કરી શકાતું નથી. પશ્ચિમી નદીઓમાં સમગ્ર સિંધુ જળ વ્યવસ્થાના લગભગ 80% પાણી છે. તેને અચાનક બંધ કરવાથી ભારતના પંજાબ અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના વિસ્તારોમાં પૂર પણ આવી શકે છે.

Reference