15 ઓગસ્ટ 1947: ભારતની આઝાદી અને જમ્મુ-કાશ્મીરની સમસ્યા
15 ઓગસ્ટ 1947 ના રોજ ભારત અંગ્રેજોની ગુલામીમાંથી મુક્ત થયું. પરંતુ એક મોટી સમસ્યા પણ આવી – જૂનાગઢ, હૈદરાબાદ અને જમ્મુ અને કાશ્મીરે ભારતમાં ભળી જવાનો ઇનકાર કર્યો. પહેલાથી જ બે ભાગમાં વહેંચાયેલું ભારત વધુ વિભાજન જોઈ શક્યું નહીં. આવી સ્થિતિમાં જનમત સંગ્રહ પછી જૂનાગઢ ભારતમાં આવ્યું, બાદમાં 17 સપ્ટેમ્બર 1948 ના રોજ સૈન્ય કાર્યવાહી દ્વારા હૈદરાબાદનું વિલીનીકરણ થયું. પરંતુ તે સમયે જમ્મુ અને કાશ્મીર અલગ રહ્યું.
પાકિસ્તાનની સનક અને રાજા હરિ સિંહ
જમ્મુ અને કાશ્મીર પર રાજા હરિ સિંહનું શાસન હતું. તેમણે ન તો પાકિસ્તાન સાથે જવાનું નક્કી કર્યું કે ન તો ભારત સાથે. તેમના તરફથી સ્ટેન્ડ સ્ટિલ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા. પાકિસ્તાને તેને તરત જ સ્વીકારી લીધું પરંતુ ભારતે ક્યારેય સ્વીકાર્યું નહીં. દરમિયાન પાકિસ્તાન હજુ પણ એ હકીકતને પચાવી શક્યું નહીં કે મુસ્લિમ પ્રભુત્વ ધરાવતું જમ્મુ અને કાશ્મીર તેની સાથે ગયું નહીં, જેના ઉપર એક હિન્દુ રાજા ત્યાંનો વડા હતો. આવામાં તેણે પોતાનું દુસ્સાહસ દેખાડ્યું અને એક મોટું કાવતરું ઘડ્યું.
ઘુસણખોરોની લૂંટફાટ, પાકિસ્તાન બેનકાબ
આ વાર્તા 24 ઓક્ટોબર 1947 ની છે જ્યારે પાકિસ્તાની સેનાએ કબાઈલીઓની આડમાં જમ્મુ અને કાશ્મીર પર બળજબરીથી કબજો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ પ્રયાસના થોડા મહિના પહેલા, પાકિસ્તાનના દુષ્ટ ષડયંત્રનો ગણગણાટ થતો હતો. સરહદી વિસ્તારોમાં લૂંટફાટના સતત અહેવાલો આવતા હતા, રાજા હરિ સિંહ પણ તેનાથી નારાજ હતા. તે સમયે રાજા હરિ સિંહે પોતે પાકિસ્તાની સરકારને આ લૂંટફાટ બંધ કરવા અપીલ કરી હતી, પરંતુ ખૂબ જ સરળતાથી તેમની બધી માંગણીઓને અવગણવામાં આવી હતી.
ઓપરેશન ગુલમર્ગ, શ્રીનગર સુધીનું કાવતરું
આ તે સમય હતો જ્યારે મોહમ્મદ અલી ઝીણાએ પણ હરિ સિંહને મનાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, તેઓ ઇચ્છતા હતા કે જમ્મુ અને કાશ્મીર પાકિસ્તાનમાં ભળી જાય. પરંતુ ઝીણાની કોઈ પણ વિનંતી હરિ સિંહના મનને બદલી શકી નહીં. આવામાં પાકિસ્તાની સરકાર અને સેનામાં રોષ ભળી રહ્યો હતો, મુસ્લિમ પ્રભુત્વ ધરાવતા જમ્મુ અને કાશ્મીર પર કબજો કરવાની ઇચ્છા વધી રહી હતી. આવામાં 24 ઓક્ટોબરના રોજ પાકિસ્તાની સેનાએ આદિવાસીઓના આડમાં હુમલો કર્યો. જો પાકિસ્તાની સેનાના નિવૃત્ત મેજર જનરલ અકબર ખાનના પુસ્તક પર વિશ્વાસ કરવામાં આવે તો પાકિસ્તાને આ ઓપરેશનને ‘ગુલમર્ગ’ નામ આપ્યું હતું.
રાજા હરિ સિંહની સેનામાં બળવો
ઓપરેશન ગુલમર્ગ હેઠળ પાકિસ્તાની સેનાને શ્રીનગર પહોંચવું પડ્યું, આ માટે 22 હજાર સૈનિકોની મદદ લેવામાં આવી અને જમ્મુ અને કાશ્મીર પર સીધો હુમલો કરવામાં આવ્યો. ત્યાં જ રાજા હરિ સિંહની પોતાની સેના મુઝફ્ફરાબાદ અને જમ્મુ અને કાશ્મીરના કેટલાક અન્ય સ્થળોનું રક્ષણ કરી રહી હતી. પરંતુ તે એટલી મજબૂત નહોતી કે તે તે આદિવાસીઓ અને પાકિસ્તાની સેના સામે લડી શકે. આ ઉપરાંત રાજા હરિ સિંહની સેનામાં ઘણા મુસ્લિમ સૈનિકો હતા જેમાંથી ઘણા પાકિસ્તાનમાં જોડાયા હતા, આવામાં પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક બની રહી હતી.
જમ્મુ અને કાશ્મીર ભારતમાં કેવી રીતે ભળી ગયું?
એક તરફ રાજા હરિ સિંહ લાચાર દેખાતા હતા બીજી તરફ આદિવાસીઓ દ્વારા લૂંટફાટ ઘણી વધી ગઈ હતી, મહિલાઓ પર બળાત્કાર થઈ રહ્યો હતો, ઘણીને મારી નાખવામાં આવી હતી, હોસ્પિટલોને પણ બક્ષવામાં આવી રહી ન હતી. હવે હરિ સિંહને ભારતની મદદની જરૂર હતી, તે ઇચ્છતા હતા કે ભારતીય સેના જમ્મુ અને કાશ્મીરનું રક્ષણ કરે. પરંતુ નિયમ સ્પષ્ટ હતો – જ્યાં સુધી ભારત સાથે વિલીનીકરણ ન થાય ત્યાં સુધી ભારત જમ્મુ અને કાશ્મીરમાં પોતાની સેના મોકલી શકતું ન હતું. હરિ સિંહ પાસે પણ કોઈ વિકલ્પ બચ્યો ન હતો અને તેમણે 26 ઓક્ટોબર 1947 ના રોજ વિલીનીકરણ પત્ર પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આમ 27 ઓક્ટોબર 1947 ના રોજ જમ્મુ અને કાશ્મીર ભારતનો અભિન્ન ભાગ બન્યો.
જમ્મુ અને કાશ્મીરનો બે તૃતીયાંશ ભાગ ભારતે કેવી રીતે જીત્યો?
હવે વિલીનીકરણ થઈ ગયું હતું પરંતુ જમ્મુ અને કાશ્મીરને બચાવવાનું બાકી હતું. કબાઈલી લડવૈયાઓ ઝડપથી શ્રીનગર તરફ આગળ વધી રહ્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં દિલ્હીથી લીલી ઝંડી મળતાં જ ભારતીય સેનાએ મોરચો સંભાળી લીધો. ઘણા ભારતીય સૈનિકો શહીદ થયા, ભારે ગોળીબાર થયો પરંતુ આખરે એક મહિનાની અંદર ભારતે બારામુલ્લા, ઉરી, બડગામ અને કાશ્મીરના મોટા ભાગ પર પોતાનો કબજો પાછો મેળવ્યો. પરંતુ પછી પાકિસ્તાને મીરપુર, ગિલગિટ-બાલ્ટિસ્તાન જેવા વિસ્તારો પર કબજો કરી લીધો. દરમિયાન 1 જાન્યુઆરી 1948 ના રોજ ભારત આ મુદ્દાને લઈને યુએનમાં ગયું અને યુએનના હસ્તક્ષેપથી 31 ડિસેમ્બર, 1948 ના રોજ યુદ્ધવિરામ થયું. જમ્મુ અને કાશ્મીરનો બે તૃતીયાંશ ભાગ ભારતમાં આવ્યો અને 30 ટકા વિસ્તાર પાકિસ્તાનમાં જતો રહ્યો.
પરંતુ આઝાદી પછીના આ એક હુમલાએ સ્પષ્ટ કરી દીધું કે પાકિસ્તાન એક કપટી દેશ છે અને તેના પર વિશ્વાસ કરી શકાય નહીં. જ્યારે પણ જમ્મુ અને કાશ્મીરની વાત આવે છે, ત્યારે તેના માટે કોઈ કરાર કે કોઈ યુદ્ધવિરામ મહત્વનું રહેશે નહીં.
