1971નું યુદ્ધ: એ યુદ્ધ જે ક્યારેય ભારતનું હતું જ નહી, એક બહાદુરીભર્યું કામ અને પાકિસ્તાન બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયું

1971 ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધ: ભાષા અને સ્વતંત્રતા માટેનું યુદ્ધ ભારત અને પાકિસ્તાનનું વિભાજન એટલું સરળ સમાધાન નહોતું. ધર્મ પર આધારિત આ ભાગલાને પગલે ઘણા પડકારો આવ્યા. આમાંનો એક પડકાર આજે બાંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાતો પૂર્વ પાકિસ્તાન હતો. 1947 પછી થયેલા વિભાજન પછી, ભારતના પશ્ચિમમાં પાકિસ્તાન અને પૂર્વમાં પાકિસ્તાન એવું ભાગલા પડ્યા. પરંતુ મોટો તફાવત: પશ્ચિમ પાકિસ્તાન ઉર્દૂ બોલતું, જ્યારે પૂર્વ પાકિસ્તાન બંગાળી બોલતું હતું. બંને બાજુ મુસ્લિમો હોવા છતાં, ભાષાના તફાવતોએ જુદા પ્રકારનો ભેદભાવ શરૂ કર્યો, જે વિષે કોઈએ ઘણી વિગતમાં વિચાર્યું નહોતું. ### પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં પરિસ્થિતિ પાકિસ્તાન કટ્ટરતા તરફ એટલું આગળ વધી ગયું કે તેના પરિણામે 1948માં પશ્ચિમ પાકિસ્તાને ઉર્દૂને રાષ્ટ્રીય ભાષા જાહેર કરવાનો આદેશ પસાર કર્યો. આને પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં વિરોધ થવાનું શરૂ થયું. પૂર્વ પાકિસ્તાન પાકિસ્તાનની કુલ વસ્તીના લગભગ 60% ની હિસ્સેદારી કરતું હતું, પરંતુ આવક અને ખર્ચ માટેના અધિકારોની વાત આવે ત્યારે તેમને અવગણવામાં આવતા હતા. કુલ બજેટનો માત્ર 20% જ પૂર્વ ભાગ માટે ખર્ચવામાં આવતો હતો. ### 1970ની ચૂંટણીઓ અને બાંગ્લાદેશ માટે વિરોધ 1970 સુધીમાં, ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે તણાવ જામી ગયો હતો. પાકિસ્તાનના સામાન્ય ચૂંટણીમાં, પૂર્વ પાકિસ્તાનના નેતા શેખ મુજીબઉર રહેમાને 313 માંથી 167 બેઠકો જીતીને પ્રબળ બહુમતી મેળવી. પરંતુ તેમની જીત પશ્ચિમ પાકિસ્તાનના રાષ્ટ્રપતિ યાહ્યા ખાનને સ્વીકાર્ય નહોતી. ખાન શેખ રહેમાનને વડાપ્રધાન બનાવવા તૈયાર નહોતા. ત્યારબાદ પાકિસ્તાને સામે કારવાઈ કરી. ### ઓપરેશન સર્ચલાઇટ અન્ય એક તરફ જ્યારે બાંગ્લાદેશ માટે સપોર્ટ વધવા લાગ્યો, ત્યારે પાકિસ્તાની સેના બાંગ્લાદેશી વિરોધકો સામે ઓપરેશન સર્ચલાઇટ શરૂ કર્યું. આ ઓપરેશનમાં, 9 મહિનામાં 30 લાખથી વધુ લોકો માર્યા ગયા અને 1 કરોડથી વધુ લોકો શરણાર્થી તરીકે ભારતમાં આવીને રહ્યા. ### ઇન્દિરા ગાંધી અને યુદ્ધ તૈયારીઓ પૂર્વ પાકિસ્તાનમાં સ્થિતિ વધુ બગડતા, બાંગ્લાદેશની સ્થાપના માટે મુક્તિ બહિની સેનાનું નિર્માણ થયું. પરંતુ, ભારત આ સમસ્યાઓ સાથે વ્યવહાર કરવા માંગતું નહોતું. શરણાર્થીઓનો ધસારો બંગાળ, આસામ અને ત્રિપુરામાં નિહાળી શકાયો. વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીને આ પડકાર માટે ચિંતિત બનાવ્યા. 28 એપ્રિલે, તેમણે કેબિનેટ બેઠક બોલાવી, જેમાં ભારતીય લશ્કરના મુખ્ય સેમ માણેકશા અને RAW પ્રમુખ આર. એન. કાઓ હાજર હતા. ### વણજૂઆ યુદ્ધની નીતિ અને સેમ માણેકશાની ચેતવણી ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અનુસાર, ઇન્દિરા ગાંધી પાકિસ્તાન સામે લડાઈ લડવા ઈચ્છતા હતા. પરંતુ આર્મી ચીફ સેમ માણેકશાએ જણાવ્યું હતું કે જો તરત લડાઈમાં ગયા તો ભારત લડાઈથી દુશ્મનોને ખાલી હાથ જવા દેશે. વડાપ્રધાનને જણાવ્યું કે સેનાને તૈયારી માટે નવેમ્બર સુધીનો સમય લાગશે. પછીથી, ભારતે ગુપ્ત ઓપરેશન વ્યહવસ્થિત શરૂ કર્યું. ### RAW અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંવાદ સાથે પ્રયોજન ભારતીય ગુપ્ત સેવા RAW મુક્તિ બહિની સેનાને તાલીમ આપવાનું કામ કરી રહી હતી. સાથોસાથી, RAW પાકિસ્પાની સરકાર અને રાષ્ટ્રપતિ યાહ્યા ખાન રણશરનું પણ ટેલિફોન કૉલ જાળવી રહી હતી. રેવ. અનુષા નંદકુમારે અને સંદીપ સાકેતે ‘The War That Made RAW’ નામક પુસ્તકમાં તાજેતરમાં જણાવ્યું કે RAW ને માહિતી મળી કે પાકિસ્તાન ભારત પર હુમલાની યોજના બનાવી રહ્યું છે. તેથી, RAW નવેમ્બરના અંત સુધી ભારતને સજ્જ કરવાના તૈયાર હતા. ### 1971 યુદ્ધની શરૂઆત RAW ને માહિતી મળી કે પાકિસ્તાન 1 ડિસેમ્બરે હુમલો કરી શકે. પરંતુ, પાકિસ્તાને તેની તક મુલ્તવી રાખી. તેઓએ 3 ડિસેમ્બરે ઓપરેશન ચંગેઝ ખાન શરૂ કર્યું અને ભારતી હવાઈ અડ્ડા પર 50 હુમલા કર્યા. ફરીદપુર, સૌરાષ્ટ્ર, ચંદીગઢ, જમ્મુ અને અન્ય ક્ષેત્ર પર તોપમારો થયો. શરૂઆતમાં ભારતીય વાયુસેનાનાં કેટલાક વિમાનોને ક્ષતિગ્રસ્ત કરી દેવાયા. પરંતુ વધુ મોટા પાયે નુકસાન ન થયું. પછી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે સંપૂર્ણ યુદ્ધ શરૂ થયું. ### બાદનું પરિણામ 16 ડિસેમ્બર 1971ના રોજ પાકિસ્તાને 93,000 લશ્કરીઓ સાથે ભારત સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું. આ વિજય માટે ભારત પાસે માત્ર 13 દિવસ લાગ્યા. ભારત-પાકિસ્તાનના પશ્ચિમી ફ્રન્ટ હાઈકમાન્ડ પર યુદ્ધમાં સતત વિજય કર્યો. આ કાર્યાવલી પછી બાંગ્લાદેશ આઝાદ થયું અને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બન્યું.

Reference